Mimosa tenuiflora onderscheiden van soorten die erop lijken

Jurema preta herken je met zekerheid aan drie dingen samen: kleine klierpuntjes aan de onderkant van de blaadjes, een kelk met vier hoeken of ribben, en geledingen in de peul die rond elk zaadje opbollen. Aan doorns, geveerd blad of witte bloemaren alleen heb je weinig, want die delen de soorten die er in de Caatinga naast groeien. Deze pagina volgt een Braziliaanse determinatiesleutel uit 2019 en twee monografieën van Embrapa.

Waarom er verwarring is

In Noordoost-Brazilië heet een hele reeks doornige struiken jurema, met een kleur of verkleinwoord erachter. Jurema preta (zwarte jurema) is Mimosa tenuiflora. Jurema branca (witte jurema) is geen vaste soort: in onderzoek uit Pernambuco is het de volksnaam voor zowel Mimosa ophthalmocentra als Piptadenia stipulacea, en in Bahia ook voor Mimosa arenosa. Jureminha wordt gebruikt voor Mimosa arenosa, Mimosa ophthalmocentra en Mimosa verrucosa (Matos e.a. 2019; Flora e Funga do Brasil).

Die soorten groeien bovendien door elkaar. In het Parque Estadual Mata da Pimenteira, een droog natuurgebied in Pernambuco, vonden Matos en collega's veertien soorten uit de mimosoïde clade bij elkaar, waaronder jurema preta, M. ophthalmocentra, M. arenosa, Piptadenia stipulacea en angico.

De drie witte aren uit elkaar halen

Drie Mimosa-soorten hebben cilindrische aren met witte meeldraden en geen klier op de bladsteel: M. tenuiflora, M. ophthalmocentra en M. arenosa. De sleutel van Matos e.a. (2019) scheidt ze zo.

De klierpuntjes zijn het snelste kenmerk, maar je hebt er een loep voor nodig. Draai een blaadje van een paar millimeter om: bij jurema preta zie je kleine doorschijnende puntjes. Embrapa noemt daarnaast de buisvormige kelk met vier opvallende, gekromde ribben als het belangrijkste kenmerk van de soort (Embrapa, deel 4).

Ook de bast helpt. De binnenbast van jurema preta is donkerrood, de buitenkant donkerbruin tot grijs en in de lengte gescheurd (Embrapa). Bij sabiá, hieronder, is de binnenbast wit.

Jurema branca met klieren: Piptadenia stipulacea

Piptadenia stipulacea heeft ook witte cilindrische aren, doorns en fijn geveerd blad. Toch hoort hij bij een ander geslacht. Twee kenmerken maken het verschil:

• midden op de bladsteel zitten 1 tot 3 klieren, die bij de drie Mimosa-soorten ontbreken;
• de bloemen zijn vijftallig, met crèmekleurige kroon en gele helmdraden, waar de Mimosa's vier kroonslippen hebben.

De vrucht is ook anders: een gewone peul van 4 tot 11 cm, niet in leden verdeeld (Matos e.a. 2019).

Sabiá: grote blaadjes en afbladderende bast

Mimosa caesalpiniifolia, in Brazilië sabiá, is een verwant uit hetzelfde geslacht die je aan het blad direct herkent. Elk veertje draagt maar 4 tot 8 blaadjes, glad en breed, waar jurema preta er tientallen piepkleine heeft. De boom blijft groen, wordt tot zo'n 10 meter hoog en heeft een lichtbruine buitenbast die in lange, smalle repen loslaat. De binnenbast is wit. De bloemen staan in witte aren van 5 tot 10 cm, gebundeld in pluimen aan het eind van de takken (Embrapa, Espécies Arbóreas Brasileiras, deel 2).

Sabiá wordt in Brazilië aangeplant voor palen. Er zijn doornloze lijnen geselecteerd, omdat de doorns bij dat werk het grootste bezwaar zijn.

Bolletjes in plaats van aren

Een paar doornige verwanten uit dezelfde streek hebben ronde bloemhoofdjes. Zie je bolletjes, dan heb je geen jurema preta voor je.

• Angico (Anadenanthera colubrina). Een boom met een klier midden op de bladsteel, 70 tot 140 blaadjes per veertje, bolronde hoofdjes en een vrucht die alleen langs één naad openspringt (Matos e.a. 2019).
• Vachellia farnesiana, vroeger Acacia farnesiana. Een struik of kleine boom met gele, geurende bolletjes van 1 tot 1,5 cm. De doorns zijn steunbladdoorns van 1 tot 2 cm die in paren aan de voet van het blad staan. Bij jurema preta staan de stekels verspreid tussen de knopen van de tak (Flora of China, deel 10).
• Mimosa pudica, het kruidje-roer-mij-niet. Een kruid met roze bolletjes en slechts twee paar veertjes. Over die soort gaat welke mimosa.

Een naam delen is geen soort delen

Mimosa verrucosa is een struik uit de Caatinga en het Cerrado die plaatselijk jurema of jureminha heet (Flora e Funga do Brasil). Voor de herkenning hebben we geen betrouwbare vergelijking met jurema preta gevonden in de bronnen die we gebruikten. We laten de details daarom weg. Het voorbeeld laat vooral zien dat een volksnaam op een etiket weinig zegt.

Hetzelfde geldt voor Acacia confusa, die in de handel naast jurema preta staat. Als volwassen boom draagt hij geen geveerd blad meer. Hij heeft fylloden: platte, leerachtige bladstelen van 6 tot 10 cm met vijf lengtenerven, en gouden bloemhoofdjes. Verwarring met een Mimosa is in het veld dus uitgesloten; op een etiket met alleen "bast" kan het wel.

In Mexico: kaal tijdens de bloei

In Oaxaca en Chiapas valt jurema preta op door zijn ritme. De soort staat er van december tot mei zonder blad en bloeit en draagt vrucht in het droge seizoen, van november tot juni. De andere Mimosa-soorten in hetzelfde gebied bloeien in de natte maanden, van mei tot oktober. Camargo-Ricalde concludeert dat de kans op kruising daardoor erg klein is (Camargo-Ricalde 2000).

Zelf vergelijken

Een kiemplant uit zaad heeft nog niet alle kenmerken van een volwassen boom: bloemen en peulen komen pas later. De blaadjes en de klierpuntjes kun je wel bekijken. Wie twee takken van de stamboom naast elkaar wil zien, kweekt jurema preta en Acacia confusa naast elkaar op: twee leden van de mimosoïde clade die als volwassen plant een heel ander blad hebben.

Meer over de plaats van al deze soorten in de familie lees je bij de stamboom. Waar jurema preta van nature groeit, staat bij verspreiding en ecologie.