Waar Mimosa tenuiflora staat in de vlinderbloemenfamilie

Mimosa tenuiflora hoort bij de vlinderbloemenfamilie (Fabaceae of Leguminosae), in de onderfamilie Caesalpinioideae, binnen de tak die botanici de mimosoïde clade noemen, en daarin bij het geslacht Mimosa. Tot 2017 stond hij in de meeste boeken in een eigen onderfamilie Mimosoideae. Die indeling is vervangen, omdat DNA-onderzoek liet zien dat de mimosa's midden in een andere onderfamilie thuishoren.

Een familie van bijna twintigduizend soorten

De vlinderbloemenfamilie is de derde grootste familie van bloemplanten. De Legume Phylogeny Working Group, een samenwerking van tientallen botanici, telde in 2017 ongeveer 765 geslachten en ruim 19.500 soorten (LPWG 2017, Taxon 66: 44-77).

De Nederlandse naam komt van de bloem van erwt, boon en lupine: een bloem met een vlag, twee zwaarden en een kiel, die op een vlinder lijkt. Die vorm vind je maar in één onderfamilie. Een mimosa heeft hem niet. De Latijnse naam Leguminosae verwijst naar iets dat bijna alle leden wel hebben: de peul, in het Latijn legumen.

De indeling van 2017

Lange tijd verdeelde men de familie in drie groepen: Papilionoideae met de vlinderbloem, Mimosoideae met kleine regelmatige bloemen in hoofdjes of aren, en Caesalpinioideae als verzamelbak voor de rest. Sommige systemen maakten er zelfs drie aparte families van. In die indeling heette de familie van de mimosa's Mimosaceae, zoals nog te zien is in de Embrapa-monografie over de sabiá.

De LPWG baseerde zich op DNA van 3.696 soorten uit 698 geslachten. Daaruit bleek dat de oude Caesalpinioideae geen natuurlijke groep was. De werkgroep kwam uit op zes onderfamilies.

Aantallen uit LPWG (2017). De vroegere Mimosoideae is opgegaan in de nieuwe, kleinere Caesalpinioideae. De werkgroep gaf die tak voorlopig geen formele rang en noemde hem de mimosoïde clade. Een clade is een tak die alle afstammelingen van één voorouder bevat. Recente Braziliaanse floristische artikelen gebruiken die indeling al, bijvoorbeeld "Clado Mimosoide (Leguminosae-Caesalpinioideae)" in het onderzoek van Matos en collega's uit 2019 (Rodriguésia 70).

Het geslacht Mimosa

Linnaeus stelde het geslacht Mimosa in 1753 op in Species Plantarum. De naam komt van het Griekse woord voor nabootsen, naar de blaadjes van veel soorten die dichtklappen als je ze aanraakt (Embrapa, naar Burkart 1979). Barneby rekende er in zijn monografie uit 1991 zo'n 480 soorten toe, verdeeld over vijf secties. In Brazilië groeien er ongeveer 340 (Embrapa, Espécies Arbóreas Brasileiras, deel 4).

Een DNA-studie van 259 soorten, ongeveer de helft van het geslacht, leverde in 2011 vier bevindingen op (Simon e.a. 2011, American Journal of Botany):

• Mimosa is één natuurlijke groep, die binnen de zogeheten Piptadenia-groep ligt. Een soort uit die groep is Piptadenia stipulacea, een van de planten die in Brazilië jurema branca heten.
• Het vroegere geslacht Schrankia hoort bij Mimosa.
• Van de bestaande secties bleek er maar één, Mimadenia, een natuurlijke groep.
• De soorten uit de Oude Wereld stammen van een voorouder die 6 tot 10 miljoen jaar geleden over grote afstand uit Amerika kwam.

Het dichtklappen bij aanraking, waar het geslacht naar heet, komt ook buiten Mimosa voor. De blaadjes van Desmanthus illinoensis vouwen bij aanraking ook dicht (USDA NRCS).

De plaats van jurema preta in het geslacht

Barneby plaatst Mimosa tenuiflora in sectie Batocaulon, reeks Leiocarpae. Soorten in die reeks hebben de bloemen in aren en een vrucht die in leden is verdeeld (Camargo-Ricalde 2000). Zo'n vrucht heet een craspedium: bij rijpheid vallen de leden met elk één zaad los, terwijl de rand van de peul als een leeg lijstje aan de tak blijft hangen.

In het veld lijken vooral soorten met dezelfde witte aren op jurema preta, zoals Mimosa ophthalmocentra en Mimosa arenosa. De Braziliaanse naam jurema wordt voor al die soorten gebruikt. Hoe je ze uit elkaar houdt, staat bij lijkende soorten.

Verwanten op de naburige takken

Op andere takken van de mimosoïde clade zitten planten die je in Nederland wel kent. Hun namen zijn zelf ook verschoven.

• Acacia. Na stemmingen op de botanische congressen van Wenen (2005) en Melbourne (2011) hoort de naam Acacia bij de grote, vooral Australische groep, met Acacia penninervis als nieuw type. Afrikaanse en Amerikaanse soorten heten nu meestal Vachellia of Senegalia (WorldWideWattle). De gele mimosa van de bloemist, Acacia dealbata, en Acacia confusa zijn echte acacia's in de nieuwe zin.
• Vachellia. Vachellia farnesiana, vroeger Acacia farnesiana, groeit ook in de Caatinga en heeft net als jurema preta doorns en geveerd blad.
• Albizia. Albizia julibrissin is de Perzische slaapboom, in tuincentra vaak mimosaboom genoemd.
• Anadenanthera. Anadenanthera colubrina, de angico, is een boom uit dezelfde Braziliaanse bossen.
• Desmanthus. Desmanthus illinoensis is een vaste plant van de Noord-Amerikaanse prairie, in de VS ook Illinois mimosa genoemd (USDA NRCS).

Veel leden van de familie hebben wortelknolletjes met bacteriën die stikstof uit de lucht binden. Bij Mimosa is dat volgens Braziliaans veldonderzoek een kenmerk van het hele geslacht. Wat dat voor jurema preta betekent, lees je bij verspreiding en ecologie.

Twee verwanten om zelf te kweken

Wie meer takken van de stamboom in huis wil, kan naast jurema preta twee verwanten uit zaad opkweken. Acacia confusa is een groenblijvende boom die als volwassen plant fylloden draagt in plaats van geveerde bladeren. Volgens de Flora of China zijn de zaden giftig, dus houd ze buiten bereik van kinderen en huisdieren. Desmanthus illinoensis komt van nature voor tot in Minnesota en South Dakota, gebieden met strengere winters dan Nederland.

Hoe deze soorten in een kweekcollectie passen en wat je over de wet moet weten, staat bij zaden en bast kopen.